bakimliyiz
Sponsor Reklamlar
Geri git   Bakimliyiz.Com > GENEL KÜLTÜR > Eğitim ve Öğretim

Kadın Portalı Kayıt Ol İletişim Forumları Okundu Kabul Et
Alt 12-04-2013, 05:57   #1 (permalink)
 
ebush - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
 
Standart Eylemlerde çatı konu anlatımı

Eylemlerde çatı konu anlatımı


Çatılarına Göre Eylemler:

Eylemlerinözne ve nesneyle ilişkisi açısındangörev ve anlamca gösterdiği özellikleri belirleyen belli eklerle görünürlük kazanan kavrama eylemde çatı denir.Yükleminde eylem soylu bir sözcüğün bulunduğu cümlelerbir nesneleri birde özneleri yönünden inceler.

Bu bakımdan eylemler çatıları bakımından şu iki alt grupta incelenir:

1) Nesnelerine Göre Eylem Çatıları

2) Öznelerine Göre Eylem Çatıları

Nesnelerine Göre Eylem Çatıları
Nesneleri yönünden eylem çatılarıkendi içinde dört alt gruba ayrılarak incelenir:
A) Geçişli Eylemler
B) Geçişsiz Eylemler
C) Oldurgan Eylemler
D) Ettirgen Eylemler

A) Geçişli Eylemler:
Öznesinin yaptığı iş başkasına geçenyani nesne alna eylemler çatıları yönünden geçişli eylem olarak adlandırılır.Nesne öznenin yaptığı işten etkilenen varlıktır.

Adamelindeki kağıtları hırsla yırttı.(‘yırtma’ eyleminden etkilenen ‘elindeki kağıt’tır.)
Çocuk bütün gün odasında kitap okudu.(‘okuma’ eyleminden etkilenen ‘kitap’tır.)
Kendi elleriyle dikti bu ağacı.(‘dikme’ eyleminden etkilenen ‘bu ağaç’tır.)
Annem bulaşıkları duruluyor.(‘durulama’ eyleminden etkilenen ‘bulaşıklar’dır.)

B) Geçişsiz Eylemler:

Öznesinin yaptığı iş başka bir varlığa geçmeyenyani nesne almayan eylemlerçatıları yönünden geçişsiz eylemlerdir.Geçişsiz eylemler “neyi?kimi?” sorularından hiç birine yanıt vermez.

Çocuklar koşarak eve gittiler.(‘gitme’ eyleminden etkilenen varlık yokyani nesne yok)
Kuşlar çok yüksekten uçuyor.(‘uçma’ eyleminden etkilenen nesne yok)
Bu söz üzerine salondaki dinleyiciler güldü.(‘gülme’ eyleminden etkilenen nesne yok)
Gece sabaha kadar yağmur yağdı.(‘yağma’ eyleminden etkilenen nesne yok)

UYARI:
Bir eylemin geçişli yada geçişsiz olduğunu anlayabilmek için eyleme nekim;neyikimi sorularını yönelterek yanıt ararız;bu sorulardan birinebir kes bile olsa yanıt bulabilirsek ve aldığımız yanıt işten etkilenen bir varlık ise eylem geçişlibulamazsak eylem geçişsizdir.Aşağıdaki eylemler bu açıklamaya göre incelenirse:
Geçişli:
Dinle -Neyi dinlemek à Dersibüyüklerin sözünüradyoyu
Yıka -Neyi yıkamak àÇamaşırlarıbulaşığıarabayı:Kimi yıkamak?Çocuğu
Temizle -Neyi temizlemek à Evisınıfıodayımutfağıelleriayakları
Boya -Neyi boyamak àDuvarıkapıyıpencereyiyüzüdudağıgözleri
Aç -Neyi açmak àKapıyıpencereyicamıdükkanı
Ütüle -Neyi ütülemek àEteğielbiseyigömleğiperdeleri

Geçişsiz


Gül - Neyi gülmek? Kimi gülmek? denemezeylem geçişsizdir.
Uç - Neyi uçmak? Kimi uçmak? denemez eylem geçişsizdir.
Otur - Neyi oturmak? Kimi oturmak? denemezeylem geçişsizdir.
Dal - Neyi dalmak? Kimi dalmak? denemezeylem geçişsizdir.
Bit - Neyi bitmek? Kimi bitmek? denemezeylem geçişsizdir.

UYARI: Hem geçişli hem geçişsiz; yani kimi anlamlarıyla geçişli kimi anlamlarıyla geçişsiz olan eylemler de vardır.

Aşağıdaki cümlelerde yer alan eylemler bu açıklamaya göre incelerse :
Taksi biraz önce buradan geçti. (geçişsiz)
Kısa boylu atlet hepimizi geçti. (geçişli)
Saat uzunca çaldı. (geçişsiz)
Hırsız radyoyu da çalmış.(geçişli)

UYARI:
Kimi eylemler aslında geçişli olmasına karşın cümlede nesne kullanılmayabilir.

Öğrenciler güzelce okudular. à (Cümlede nesne yok ancak okumak eylemi geçişlidir)
(Öğrenciler şarkıyı güzelce okudular. à (Şarkıyı nesne)
Durakta uzun süre bekledik. à (Cümlede nesne yok ancak beklerdik eylemine geçişlidir.)
(Durakta uzun süre onu bekledik) à (onu nesne)

D) Ettirgen Eylemler :


Geçişli eylemler kök ya da gövdesi ^^- (i) r -(i) t -dır.^^ eklerinden uygun düşeni getirilerek eylemin geçiş derecesi arttırılır. Bundan ettirgen eylem denir.
Ettirgen eylemler eylemi başkasına aktaran eylemlerdir. Bu tip cümlelerde özne işi yapmaz; başkasına yaptırır.

UYARI:
Oldurgan ve ettirgen yapan eklerin aynı olduğuna dikkat edilmelidir. Ancak oldurganlıkta geçişsiz eylemler geçişli yapılırken; ettirgenlikte geçişli bir eylem yeniden geçişli yapılarak geçiş derecesi arttırılmaktadır.Ettirgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde özne işi başkasına yaptırmaktadır.


Geçişli Ettirgen

iç (mek) iç- tir à Çocuğu sütü içirdim.(içme işini ben yapmadım çocuğa yaptırdım)
yıka (mak) yıka- t à Arabayı yıkattım. (yıkama işini ben yapmadım başkasına yaptırdım)
al (mak) al- dır à Kapıcıya ekmek aldırdım.(Alma işini ben yapmadım kapıcıya yaptırdım)

UYARI: Bir ettirgen eylemin ^^-t –dır. –r^^ eklerinden biriyle geçişlilik derecesi artırılıyorsa bu eylemlere katmerli ettirgen eylem denir.

Deniz kitabı aldı. (Geçişli eylem)

Deniz kitabı Aynur’a aldırdı. (II.derecede geçişli ettirgen)
Deniz kitabı Aynur’un yardımıyla Hakan’a aldırtmış. (III. derecede geçişli katmerli ettirgen)

UYARI: Kimi eylemler geçiş eki alırken köklerindeaz çok değişmeler olur.

Gelmek à geldirmek değil getirmek (suyu parayı kitabı getirmek)
Kalkmak à kalktırmak değil kaldırmak (eşyaları ayakkabıları kaldırmak)
Görmek à gördürmek değil göstermek (çocuğunu ödevi evi)

ÖZNELERİNE GÖRE EYLEM ÇATLARI
Özneleri yönünden eylem çatıları dört grupta incelenir:

A) Etken Eylemler
B) Edilgen Eylemler
C) Dönüşlü Eylemler
D) İşten Eylemler

A) Etken Eylemler :


Yüklemde bildirilen işi oluşu hareketi yapan yerine getiren bir kişi ya da varlık varsa (gerçek özne varsa) o cümlenin yüklemi olan eylem çatısını yönünden etkendir. Kısaca eylemin yapıcısının belli olduğu cümleler çatı yönünden etkendir.

Ahmet arkadaşını sınıftan çağırdı. (çağırma eylemini gerçekleştiren Ahmet’tir.)
Bütün misafirler gittiler. (gitme eyleminin yapıcısı misafirlerdir.)
Kuşlar havada halkalar çizerek uçuyordu. (uçma eylemini yapan yerine getiren kuşlardır.)
Çok geçmeden uyumuş. (uyuma eylemini gerçekleştiren odur.)

B) Edilgen Eylemler :

Yüklemde bildiren eylemi yapanın yerine getirenin belli olmadığını eylemler çatıları yönünden edilgen eylem olarak kabul edilir. Öznelerin bilinmediği eylemlerdir. Edilgen eylemler eylem köküne - il in eklerinin getirilmesiyle yapılır.

Acele gelmesi için ona haber gönderdim. (gönderme eylemini yapan ben)
Acele gelmesi için ona haber gönderildi. (haber gönderen kimdir ? Belli değil)

Çocuklar top oynarken camı kırmış. (kırma eylemini yapan çocuklar.)
Top oynarken cam kırılmış. (kırma eylemini yapan kimdir? Belli değil)
Annem çamaşır yıkadı. (yıkama eylemini yapan annem.)
Çamaşır yıkandı. (yıkama eylemini yapan kimdir? Belli değil)

Etken Edilgen

Git- gid-il à Çarşıya gidildi. (Edilgen)
Koş- koş-ul à Yüz metre koşuldu. (Edilgen)

UYARI: 1. Geçişli edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde eylemin gösterdiği işi yapan belli değildir. Yani gerçek özne yoktur. « Kim? ne? « sorularına yanıt veren aslında belirtisiz nesne olan sözcük ya da sözcük öbeklerine SÖZDE ÖZDE denir.

Ders anlatıldı.
Bu cümlede anlatıldı eyleminin gösterdiği işi yapan belli değildir.
Kim? Ne? Sorusuna yanıt veren Ders sözcüğü belirtisiz nesnedir. Yani anlatıldı eylemi geçişlidir. Edilgen geçişli olan anlatıldı eyleminin almış olduğu Ders belirtisiz nesnesi sözde öznedir.
2. Geçişsiz edilgen eylemlerin yüklem olduğunu cümlelerde gerçek özne de sözde özne de bulunmaz. Yani eylem «Ne? ; Kimi? « sorularından hiçbirine yanıt vermez.
Bu olay gülünüdür.
Gülen kim?= ? Gülünen ne ya da kim?=?

UYARI: Edilgen eylemlerin yüklem olduğunu cümlelerde kimce nesne kim tarafından neyin etkisiyle kimin etkisiyle ne yüzünden kim yüzünden’’ sorularına yanıt veren mantık olarak eylemi yapanı içinde taşıyan sözcük ya da sözcük öbeklerine örtülü özne denir.

Öneri / kurulca / kabul edildi.
Sözde Örtülü Edilgen
Özne özne eylem

Ders / Öğretmen tarafından / anlatıldı.
Sözde Örtülü özne Edilgen eylem
Özne

Örtülü özneleler; ilgeç tümleçlerini belirteç tümleçlerini dolaylı tümleçleri birbirine karıştırmamak gerekir.

Yağmurun etkisiyle / bahçe duvarı / yıkıldı.
Örtülü özne Sözde özne Edilgen eylem

Bu cümlede eylem (yüklem) edilgen çatılı olup yükleme neyin etkisiyle sorusu sorulduğunda yanıt veren ‘’yağmurun etkisiyle’’ sözcük öbeği işi yapanı (yağmur) içinde taşıdığı için örtülü öznedir.

Kardeşim / arabasıyla / geldi.
Gerçek ilgeç Etken
Özne tümleci eylem
Bu cümlede eylem (yüklem) edilgen çatılı olup yükleme neyle sorusu sorulduğunda yanıt veren ‘’arabasıyla’’ sözcüğünü eylemin yapıldığı aracı bildiren ilgeç tümlecidir. Demek ki örtülü özneler edilgen eylemlerin yüklem olduğunu cümlelerde aranır.

C) Dönüşlü Eylemler :

Yüklemde bildiren eylemi öznenin kendi kendine kendi başına yapması; öznenin bu eylemden yine kendinin etkilemesiyle oluşan eylemler dönüşlüdür. Bir eylemin dönüşlü olması iki özelliğe bağlıdır :
1. Yüklemde bildiren işi özne kendi başına yapacak.
2. Özne yaptığı bu işten kendisi etkilenecek.
Dönüşlü eylem öznenin eylemi kendi üzerine veya kendisi için yaptığını anlatmaya yarar.
Sınavı kazanan Ayşe günlerce sevindi.(Sevinme eylemini yapan da eylemden etkilenen de Ayşe)
Kadın aynanın karşısında uzun süre süslendi.(Süslenme eylemini yapan ve eylemden etkilenen kadın)
Onun annesi dövüldü. (Dövünme eylemini yapan ve eylemden etkilenen onun annesi)
Deniz yeni girdiği işten ayrıldı.(Ayrılma eylemini yapan ve eylemden etkilenen Deniz)


UYARI: Dönüşlü eylemler ile edilgen eylemler eylem tabanına – in il eklerinin getirilmesiyle yapılır.
Bunları ayırt edebilmek için anlamlarına bakmaktan başka yol yoktur.

Ahmet sabunla güzelce yıkandı.(Dönüşlü)
Çamaşırlar sabunla güzelce yıkandı.(Edilgen)

UYARI:
Dönüşlülük ekleri kullanılmadan da’’ kendini kendi kendini kendine’’ sözcükleriyle eyleme dönüşlük anlamı katılır.

Gülhan kendini yoruyordu. (Öznenin yaptığı işten etkilenen yine kendisidir.)
Tehlikeden kendini korudu. (Öznenin yaptığı işten etkilenen yine kendisidir.)

UYARI: Dönüşlü eylemler nesne almaz; ancak nesne öznenin üzerinde ise ya da nesne özneye yönelmişse bu dönüşlü eylemler nesne alır.

Evin içinde dolandı. (nesne yok eylem; dönüşlü – geçişsiz)
Türküyü kendi kendine mırıldandı.(nesne öznenin kendinde eylem dönüşlüancak eylem nesne alıyor.)
Çantayı kalemi defteri yüklendi. (özne nesneyi kendine yöneltiyor eylem; dönüşlü)

UYARI:
Dönüşlü eylemlerde gerçek nesne vardır. Bu yönüyle dönüşlü eylemler etken çatılıdır.
D) İşten Eylemler:
Eylem tabancalarına –ış-iş-üş eklerinin getirilmesiyle oluşan eylemler. Bu ekleri alan eylemlerin dönüşlü olabilmesi için şu üç anlamdan birini karşılaması gerekir:

a) Bir işin birden çok özne tarafından yapılması :

İnsanlar trafik lambasının önünde bekleşiyorlar.
Kuşlar ötüştü kuzular meleşti.

b) Bir işin en az iki kişi tarafından karşılıklı yapılması :

Yolda orta yaşlı bir kadınla selamlaştık.
Çocuk okulda yeni bir arkadaşla tanıştı.
İki otobüs hızla çarpıştı.
Memur konuyu müdürle görüştü.

c) Nitelikte eşitlik :

Genel olarak sıfat köklerine –leş- laş eklerinin getirilmesiyle yapılır.
Eylem bir niteliğe eşitsizlik anlamı verir.
Yapılan bu yenilikler Avrupalılaştık mı? (Avrupalı niteliğine eşit olma)
Güneşte kalmaktan yüzü iyice bronzlaştı. (Bronz niteliği eşit olma)

UYARI: ’’iş- leş’’ ekini alan kimi eylemler bir durumda diğer bir duruma geçiş anlamı verir bu eylemler işten eylem değildir.

Böyle değildi değişti.
Gece azan deniz sabaha doğru durgunlaştı.
Ders çalışmayan arkadaşlarımıza sinirlenen öğretmen sakinleşti.

UYARI: Eylem tabanında’’- ş’’ eki olamadan da sonu’’ş’’ sesiyle biten bazı eylemlerde işteşlik olduğunu sezilir : Konuşmak barışmak güreşmek....

UYARI: İşteş eylemlerin öznelerin özneleri gerçek öznedir. Bu yönüyle işten eylemler etken eylemdir. Ancak –il- in edilgenlik ekini alan kimi işteş – edilgendir gerçek özne almaz.

Yolda selamlaşmak. (İşteş- etken)
Yolda selamlaşıldı. (işteş- edilgen)
Ortaklar malları bölüştü. (işteş- etken)
Mallar bölüşüldü. (işteş- edilgen)

UYARI: Kimi işteş eylemler cümlelerdeki kullanımına göre karşılıklılık ya da birliktelik anlamına verir.

İki aşık dört senedir bekleşti. (karşılıklılık)
Yolcular durakta bekleşti. (birlikte)


ebush isimli Üye şimdilik offline konumundadır  





Hızlı Cevap

Doğrulama Sorusu
Mesajınız:
Yazı şeklini sil
Kalın
Eğik yazı
Altı çizik

Grafik ekle
Alıntı yap [QUOTE]
 
Alanı Küçült
Alanı Büyült

Seçenekler
Stil


Eylemlerde çatı konu anlatımı

Eylemlerde çatı konu anlatımı konusu, GENEL KÜLTÜR / Eğitim ve Öğretim forumunda tartışılıyor.



Benzer Konular

Konu Konuyu Başlatan Forum Cevap Son Mesaj
Topoloji konu anlatımı ebush Eğitim ve Öğretim 0 09-04-2013 06:09
Hal değişimi konu anlatımı ebush Eğitim ve Öğretim 0 30-03-2013 12:19
Polinomlar Konu Anlatımı elif Soru Cevap 0 14-02-2013 11:33
Kenarortay Konu anlatımı elif Matematik 0 11-02-2012 03:41
Elektrostatik konu anlatımı elif Eğitim ve Öğretim 0 17-06-2011 01:11

Üye olmadan soru sorabilirsiniz!

Bütün Zaman Ayarları WEZ +4 olarak düzenlenmiştir. Saat şuan 01:54 .


Powered by vBulletin® Version 3.8.7
Copyright ©2000 - 2017, Jelsoft Enterprises Ltd.
SEO by vBSEO 3.5.2 ©2010, Crawlability, Inc.
Web Stats