bakimliyiz
Sponsor Reklamlar
Geri git   Bakimliyiz.Com > GENEL KÜLTÜR > Eğitim ve Öğretim > İlköğretim

Kadın Portalı Kayıt Ol İletişim Forumları Okundu Kabul Et
Alt 10-06-2011, 05:12   #1 (permalink)
 
elif - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
 
Standart Çatılarına Göre Eylemler Nelerdir

Çatılarına Göre Eylemler Nelerdir


Çatılarına Göre Eylemler :


Eylemlerin öznelerine ve nesnelerine göre gösterdikleri özelliklere girdikleri biçime çatı denir.


Çatı eylem kök ya da gövdelerine getirilen çatı ekleri dediğimiz eylemden eylem yapıp eklerine bağlı olarak oluşur.


[UYARI] Çatı yalnızca eylem cümleleri üzerinde yapılan bir incelemedir. Ad cümlelerinin çatısı olmaz.[/UYARI]


Onda paranın yanında akılda vardı. ( Ad cümlesi çatısı olmaz.)


Karanlık çökmeden evine vardı. (Eylem cümlesidir.)


Çatı İki Bölümde İncelenir :


Nesne – Yüklem İlişkisi :


Nesne – Yüklem İlişkisi Yönünden Eylemler Dört Grupta İncelenir :


Geçişli Eylemler : Öznenin yaptığı işi başka varlıklar üzerine geçirebilen nesne alan eylemler geçişlidir.


Örnek : Çocuk yazılı kağıdını dikkatlice inceledi.


Belirtili Nesne


Ona doğum günü için yün kazak aldık.


Belirtisiz Nesne


Geçişli eylemler “Ne? Neyi? Kim? Kimi?” sorunlarına yanıt veren eylemlerdir.


Örnek : Adam elindeki ekmeği bir yabancıyla paylaştı. (Neyi paylaştı?)


Ahmet’in en küçük kardeşini yolda gördüm. (Kimi gördüm?)


Yemeğe tuz attım. (Ne attım?)


[UYARI]Geçişli eylem nesne alabilen eylemdir. Ama kimi durumlarda da cümlede nesne olmasa bile o eylem geçişlilik özelliği gösterebilir.[/UYARI]


Örnek :


Saatlerce durakta bekledim (Neyi bekledim? Otobüsü; Kimi bekledim? Seni..)

Televizyonda Müzeyyen Senar söylüyordu. (Neyi söylüyordu? Şarkıyı...)

Tekrar tekrar okudum. (Neyi okudum? Romanı öyküyü şiiri...)


Geçişsiz Eylemler : Nesne almayan eylemler geçişsizdir.


Örnek : Bütün gün tembel tembel oturduk. (Neyi kimi oturduk? Nesne almaz.)


Yüklem


Yağmur bütün gece durmadan yağdı. (Neyi yağdı? Nesne almaz.)


Yüklem


Soğuktan hepimiz üşümüştük. (Neyi üşümüştük? Nesne almaz.)


Yüklem


[UYARI] Kimi eylemler cümledeki kullanıma göre geçişlilik veya geçişsizlik özelliği gösterir.[/UYARI]


Bütün gün çarşıda gezdik. (geçişsiz)


Turistler şehirdeki müzeleri gezdiler. (geçişli)


Oldurgan Eylemler : Geçişsiz bir eyleme “-t -r -dır” eklerinden biri getirilerek geçişli yapılmasına oldurgan eylem denir. Örnek :


Geçişsiz Oldurgan


Uyu Uyu-t Çocuğu ben uyuttum.


Belirtili Nesne


Yat yat-ır Çocuğu erkenden yatırdım.


Belirtili Nesne


Gül gül-dür Çocuğu güldürdüm.


Belirtili Nesne


Ettirgen Eylemler : Geçişli bir eyleme “-t-r -dır” eklerinden biri getirilerek eylemin yeniden geçişli yapılmasına ettirgen eylem denir.


Ettirgen eylemde özne işi yapmaz bir başkasına yaptırır. Örnek :


Geçişli Ettirgen


Yıka Yıka-t Arabayı yıkattım.


Belirtili Nesne


İç İç-ir Çocuklara süt içirdim.


Belirtisiz Nesne


Yaz Yaz-dır Askerdeki oğluna mektup yazdırdı.


Belirtisiz Nesne


[UYARI]Oldurgan eylemlerettirgen eylem durumuna getirilebilir. Ancak bu geçişli bir eylemin yeniden geçişli olması birinci dereceden ettirgenlik meydana getirir.[/UYARI]


Geçişsiz Oldurgan Ettirgen


Öl(mek) öl-dür(mek) öl-dür-t(mek)


Yat(mak) yat-ır(mak) yat-ır-t(mak)


Geçişli bir eyleme birden çok ettirgenlik eki getirildiğinde geçişlilik derecesi artmış katmerli ettirgenlik meydana gelmiş olur.


Geçişli Ettirgen Katmerli Ettirgen


Kır(mak) kır-dır(mak) kır-dır-t(mak)


Oku(mak) oku-t(mak) oku-t-tur(mak)


Bazı eylem köklerine oldurganlık ya da ettirgenlik eki getirildiğinde kökte ses değişmesi meydana gelir.


Gel-ir getir. (l sesi t’ye dönüşmüş)


Git-ir götür (i sesi ö’ye dönüşmüş)


Özne – Yüklem İlişkisi :


Eylemler özneyle ilişkisi yönünden dört grupta incelenir :


Etken Eylemler : Yüklemin bildirdiği eylemi yapan yerine getiren belliyse (gerçek özne varsa) o cümlenin eylemi etken çatılıdır. Örnek :


Yaşlı adam bir hamlede merdiveni tırmandı.


Gerçek Özne Etken


Kaymakam gelecek diye köy halkı yollara döküldü.


Gerçek Özne Etken


Vücudum kaskatı olmuştu kulaklarım duymuyordu.


Gerçek Özne Etken Gerçek Özne Etken


Edilgen Eylemler : Eylemi yapan ve gerçekleştirenin belli olmadığı (gerçek öznenin olmadığı) eylemler edilgen çatılıdır. Bir eylemin edilgen çatılı olabilmesi için “-ıl -il -ul -ül -ın -in -ün -un” eklerinden birini alması gerekir. Örnek :


Buz olmasın diye yollara tuz döküldü. (Döken belli değil)


Sınav sonuçları açıklandı. (Açıklayan belli değil.)


Anadolu’nun ücra bir kasabasına atanmış. (Atayan belli değil.)


Edilgen Eylemlerle İlgili Uyarılar


Nesne alabilen bir eylem edilgen yapıldığında nesne sözde özne görevi yapar. Sözde özne yüklemde belirtilen eylemi yapan değil yapılan eylemden (nesne) etkilenendir. Örnek : Belediye kokmuş etleri imha etti. (etken)


Gerçek Özne Belirtili Nesne Yüklem


Kokmuş etler imha edildi. (edilgen)


Sözde özne Yüklem


Ona yeni bir kazak ördüm. (ben) (etken)


Belirtisiz Nesne Yüklem Gerçek özne


Ona yeni bir kazak örüldü. (edilgen)


Sözde Özne Yüklem


Nesne almayan (geçişsiz) bir eylem edilgen yapıldığında sözde özne de olmaz. Örnek : Akşama kadar çarşıda gezildi. (Gezen belli değil gezilen de yok.)


Evde bir süre oturuldu. (Oturan belli değil oturulan da yok.)


Kimi durumlarda eylemi yapanın (gerçek özne) sonuna ya “tarafından nedeniyle etkisiyle” sözcükleri ya da “-ca -ce -dan -den” ekleri getirilerek örtülü (mantıksal) özne meydana gelir. Bu tür eylemler edilgen çatılıdır. Örtülü özne cümle içinde zarf tümleci veya edat tümleci görevi yapar.


Örnek :

Yağmur nedeniyle bahçenin duvarı yıkıldı. (Edilgen)

Adam mahkemece suçlu bulundu. (Edilgen çatılı)


Sözde Özne Zarf Tümleci


“-ıl-il -ul -ül -ın -in -ün -un” ekini alan her eylem edilgen olmaz. Edilgenliği cümle içindeki kullanım belirler. Örnek :


Mahalleye yeni bir market açıldı. (edilgen)


Sözde Özne


Ateşi düşünce hasta açıldı. (etken)


Gerçek Özne


Bayram nedeni ile sınıf süslendi. (edilgen)


Sözde Özne


Düğüne gitmek için Ayşe süslendi. (etken)


Gerçek Özne


Dönüşlü Eylemler : Bir eylemin dönüşlü çatılı olabilmesi için biçimsel olarak eylemden eylem yapan “-n” ekini alması; anlamsal olarak da eylemi yapanın da eylemden etkilenenin de özne olması gerekir.


Örnek :


Kadın dizlerine vurarak dövündü.


Gerçek Özne


( O ) Yorgunluğunu atmak için güzelce yıkandı.


(Gizli) Gerçek Özne


Zavallı kuş son bir defa çırpındı.


Gerçek Özne


[UYARI]”-n” ekinin edilgenlik anlamı da kattığına dikkat edilmeli bu etkin edilgenlik mi dönüşlülük mü yarattığını anlamak için cümleye bakılmalıdır. [/UYARI]


Üşümemek için battaniyeye sımsıkı sarındı. (dönüşlü çatılı)


Yerler iyice silinmiş. (edilgen çatılı)


Dönüşlü eylemlerle kurulu cümlelerde cümle nesne almaz. Çünkü nesne öznenin yaptığı eylemden etkilenendir. Bu nedenle dönüşlü eylemler geçişsizdir. Çok az örnekte dönüşlü eylem geçişli olabilir. Örnek :


Çocuk koskoca çuvalı sırtlandı. (Dönüşlü – geçişli)


Ayşe küpeler kolyeler takındı. (Dönüşlü – geçişli)


Belirtisiz nesne


İşteş Eylemler : İşteş Eylem eylem kök ya da gövdelerine “-ş” ekinin getirilmesiyle yapılır.


İşteş eylemler iki ayrı anlamda kullanılır :


Örnek :


Kadınlar cenazede ağlaşıyordu. (Ağlama eyleminin birlikte yapılması anlamı vardır.)


Çocuklar bir süre sessizce bekleştiler. (Bekleme eyleminin beraber yapılması anlamı vardır.)


Eylemin birden çok özne tarafından karşılıklı yapılması anlamı :


Örnek :


Sinemanın önünde arkadaşlarıyla buluşacak. (Buluşma eylemi karşılıklı yapılmıştır.)


Yolda eski bir arkadaşıyla selamlaştı. (Selamlaşma karşılıklı yapılan bir eylemdir.)


[UYARI] “-an -en” ekiyle türeyen sıfat-eylemler geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve geçmiş zaman anlamı da taşıyabilir.[/UYARI]


Çocuk giden arabaya el salladı. (şimdiki zaman)


Kaçan balık büyük olur. (geçmiş zaman)


Eylemsiler (Fiilimsiler) :

Eylem olma özelliğini tam olarak yitirmemesine karşın çekime giremediği için tam eylem olmayan; getirilen eklerle ad sıfat ve zarf görevlerinde bulunan; temel cümle içinde yan cümle kurma özelliği taşıyan sözcüklere eylemsi denir.

Eylemsilerin Özellikleri :


Kip ve kişi ekleriyle çekimlenemezler. Bu yönleriyle tam eylem sayılmazlar.


Olumsuzluk eki “-ma -me” ile çekime girerek eylem olma yanlarını sürdürürler.


Eylem tabanlarına getirilen birtakım eklerle ad sıfat ve zarf görevinde kullanılırlar.


Bir temel cümle içinde yan cümle kurarlar ve yan cümlenin yüklemi olurlar.


Eylemsiler Görevleri Yönünden Üç Grupta İncelenir :


Ad-Eylemler (İsim-Fiiller) : Eylem tabanlarına getirilen “-mak -mek -ma -me -ış -iş” ekleriyle türeyen ve eylem adı olarak kullanılan sözcüklerdir.


Örnek : Oraya gitmek ve bir süre dinlenmek istiyorum.


Ders çalışmayı ve kitap okumayı seviyor.


Dağa çıkış zor oradan iniş kolay olur.


Ad-Eylemlerin Özellikleri :


“-mak -mek -ma -me -ış -iş” eklerini alan sözcükler eylem anlamlarını yitirip varlık ya da nesne adı türetirse ad-eylem olarak alınamazlar. Örnek :


Bakkaldan ekmek aldım.


Çocuklar dondurma yiyor.


Yeni bir görüş öne sürdü.


Ben de kuşlar gibi uçmak istiyorum.


Bahçede yürümeye ne dersin?


Salondaki bağırışlar yüzünden kimse kimseyi duymuyor.


Ad-eylemler ad görevli sözcükler oldukları için çoğul eki ve ad durum ekleriyle çekime girer. Ayrıca bir adla birleşerek ad tamlaması kurarlar. Bu tamlamada tamlayan ya da tamlanan sözcük olarak kullanılırlar. Örnek : Çalışmalar bakışlar gülmeyi okumaya oturmamda gülmesinden atların koşması çalışmanın yararları çocuğun gülüşü okumanın kuralları


Ad-eylemler ek-eylem olarak yüklem görevinde kullanılabilir ve ad cümlesi kurabilirler.

Örnek : Bütün amacımız üniversiteyi kazanmaktı. (Ad cümlesidir.)

Yüklem


Beni üzen ansızın gidişiydi. (Ad cümlesidir.)


Ad-eylemler cümle içinde özne nesne ve dolaylı tümleç görevinde kullanılır. Örnek :


Gitmek sorumluluktan kaçtığımı göstermez.


Özne


Okumayı çok seviyorum.


Nesne


Artık çalışmaya başlayalım.


Dolaylı Tümleç


Sıfat Eylemler (Ortaçlar) : Eylem tabanlarından türeyerek sıfat görevinde kullanılan sözcüklerdir. Ancak diğer sıfatlardan farklı olarak adları hareket yönüyle nitelerler ve eylem olan yanlarını tam yitirmemiş olurlar. Ad-eylemlerde herhangi bir zaman kavramı olmamasına karşın sıfat-eylemler şöyle sınıflanabilir.


Geniş Zaman Anlamı Taşıyan Sıfat-Eylemler : “-an -en -r -maz -mez” ekleriyle yapılan sıfat-eylemler geniş zaman anlamı taşır. Örnek :


Gören gözün görmez oldu. Her zaman gören


Akarsu pislik tutmaz. Sürekli akan


Çekilmez adamı kim çekecek. Hiçbir zaman çekilmeyen.


UYARI : Eylemsilerin kökünde bir eylem olduğu için bunlar da çatı eki alabilir. Çatıları yönünden bir eylemin gösterdiği (etken edilgen dönüşlü işteş oldurgan ettirgen) bütün çatı özelliklerini gösterir. Örnek :


Pazarda unutulan çanta polise teslim edildi. (Edilgen çatılı)


Yan Cümle


Süslenen kızlar neşe içinde düğüne gittiler. (Dönüşlü çatılı)


Yan Cümle


Dövüşen çocukları zor ayırdık. (İşteş çatılı)


Yan Cümle


Gelecek Zaman Anlamı Taşıyan Sıfat-Eylemler : -acak -ecak -ası -esi ekleriyle türeyen sıfat-eylemler gelecek zaman anlamı taşırlar. Örnek :


Yapılacak işleri sırasıyla gözden geçirdi. (gelecek zaman)


Yaşanası güzellikler bizi bekliyordu. (gelecek zaman)


Geçmiş Zaman Anlamı Taşıyan Sıfat-Eylemler : Eylemlere getirilen “-dık -dik -mış -miş” ekleriyle türetilen sıfat-eylemler geçmiş zaman anlamı taşır. Örnek :


O bildik tavrıyla şöyle bir gülümsedi. (geçmiş zaman)


Çözülmüş testleri tek tek dosyaladı. (geçmiş zaman)


Pişmiş aşa su katılmaz. (geçmiş zaman)


Sıfat-Eylemlerin Özellikleri :


“-acak -ecak -r -maz -mış -miş” eklerinin kip eki olduğuna da dikkat edilmeli sıfat eylemle kip eki karıştırılmamalıdır. Örnek :


Dönülmez akşamın ufkundayım vakit çok geç. (sıfat-eylem)


Dönülmez bir daha bu sözden. (geniş zaman kipi)


Yüklem


Görür gözüm görmez oldu. (sıfat eylem)


Görür gözüm; söyler dilim. (geniş zaman kipi)


Yüklem Yüklem


Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer. (sıfat-eylem)


Atmış çantasını sırtına gidiş o gidiş. (geçmiş zaman kipi)


Yüklem


Sıfat-Eylemler kendilerinden sonra gelen adın yerini tutacak şekilde kullanılırlarsa tür yönünden adlaşır ve adlaşmış sıfat oluştururlar. Örnek :


Gelmeyen öğrenci var mı? Gelmeyen var mı?


Sıfat Adlaşmış Sıfat


Tekkeyi bekleyen derviş çorbayı içer.


Sıfat


Tekkeyi bekleyen çorbayı içer.


Adlaşmış Sıfat


Eylemden-sıfat türeten bütün ekler sıfat-eylem eki değildir. Sıfat-eylem eylem anlamını tam olarak yitirmediği için “-ma -me” olumsuzluk ekeriyle çekimlenebilirler. Örnek :


Yırt-ıcı kuş


Yor-gun insan Sıfat-eylem ekleri değildir.


Yan-ık ekmek


Bit-me-y-en aşk


Beklen-me-dik soru Sıfat-eylem ekleridir.


Görün-mez kaza


“-dık ve –acak” ekiyle türeyen sıfat-eylemler üçüncü tekil kişi iyelik eki alarak –“dığı ve –acağı” biçiminde kullanılabilir. Örnek : bildik ® bildiği kişi


yapılacak işler ® yapacağı işler


Bağ-Eylemler (Ulaçlar) : Eylem köklerinden türeyerek getirildiği eylemle yüklem arasında anlam bağlantısı kuran ve zarf görevinde kullanılan eylemsidir.


Başlıca bağ-eylem ekleri şunlardır :


-ıp ip : Tahtaya bakıp soruyu çözdü. (Nasıl çözdü?)


-arak -erek: Koşarak yanıma geldi. (Nasıl geldi?)


-ken : Televizyon izlerken uyumuş. (Ne zaman uyumuş?)


-madan -meden : Adam bilmeden konuşuyor. (Nasıl konuşuyor?)


-ınca -ince : Bunu gelince konuşuruz. (Ne zaman konuşuruz?)


-dıkça -dikçe : Yürüdükçe yol tükenir. (Nasıl tükenir?)


-alı -eli : Buraya geleli huzurum kaçtı. (Huzurum ne zaman kaçtı?)


-ir -mez : Gelir gelmez uyudu. (Ne zaman uyudu?)


-asıya -esiye : Atları öldüresiye kırbaçladı? (Nasıl kırbaçladı?)


-a -a : Koşa koşa gitti. (Nasıl gitti?)


-e -a : Düşe kalka büyüdü. (Nasıl büyüdü?)


-e -e : Güle güle gidin. (Nasıl gidin?)


Eylemsilerin Yan Cümle Kurmaları : Eylemsiler bir temel cümle içinde yan cümle kurma özelliği gösterir ve temel cümleye herhangi bir öğe olarak bağlanır. Eylemsiler yan cümlenin yüklemi olurlar. Temel cümlenin yüklemini oluştururlarsa yan cümle kuramazlar. Örnek :


Yan Cümle Temel Cümle


Sora sora Bağdat bulunur.


Zarf tümleci


Atılan ok geri dönmez.


Özne


Bu gidişi hiç beğenmiyorum.


Belirtili Nesne


Pencereye çıkana taş atıyorlardı.


Dolaylı Tümleç



elif isimli Üye şimdilik offline konumundadır  





Hızlı Cevap

Doğrulama Sorusu
Mesajınız:
Yazı şeklini sil
Kalın
Eğik yazı
Altı çizik

Grafik ekle
Alıntı yap [QUOTE]
 
Alanı Küçült
Alanı Büyült

Seçenekler
Stil


Çatılarına Göre Eylemler Nelerdir

Çatılarına Göre Eylemler Nelerdir konusu, Eğitim ve Öğretim / İlköğretim forumunda tartışılıyor.



Benzer Konular

Konu Konuyu Başlatan Forum Cevap Son Mesaj
Hakimiyetin Kaynağına Göre Yönetim Biçimleri Nelerdir? elif Genel Kültür Paylaşımlarınız 1 08-05-2014 07:49
Anlamlarına Göre Cümleler Kaça Ayrılır?-Anlamına Göre Cümle Türleri elif Türkçe ve Edebiyat 2 05-03-2012 07:28
Cümlede Gereksiz Kullanılan Yardımcı Eylemler Nelerdir?-Yardımcı Eylemler Hakkında elif Türkçe ve Edebiyat 2 05-11-2011 07:15
Anlamlarına Göre Cümleler Nelerdir? elif Türkçe ve Edebiyat 2 04-09-2011 02:47
Türklerde Çağlara Göre İşlenen Konular Nelerdir?-Konular Hakkında elif Türkçe ve Edebiyat 0 24-06-2009 03:08

Üye olmadan soru sorabilirsiniz!

Bütün Zaman Ayarları WEZ +4 olarak düzenlenmiştir. Saat şuan 07:09 .


Powered by vBulletin® Version 3.8.7
Copyright ©2000 - 2018, Jelsoft Enterprises Ltd.
SEO by vBSEO 3.5.2 ©2010, Crawlability, Inc.
Web Stats