bakimliyiz
Sponsor Reklamlar
Geri git   Bakimliyiz.Com > Bakimliyiz.com Özel > LakLak Bölümü > Soru Cevap

Kadın Portalı Kayıt Ol İletişim Forumları Okundu Kabul Et
Alt 15-08-2013, 08:19   #1 (permalink)
 
elif - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
 
Standart Ses ile ilgili kısa bilgiler

Ses ile ilgili kısa bilgiler-ses olaylarıyla ilgili örnekler-ses olayları kısa anlatım

1. Ünlüler (Sesliler)
2. Ünsüzler (Sessizler)
Ünlülerin Özellikleri ve Ünlülerde Uyum
Ünlüler ses yolunda bir engele uğramadan çıkan seslerdir. Bunlar tek başına okunur ve heceleri oluşturur. Türkçede 8 tane ünlü harf vardır: a e ı i o ö u ü
Ünlüler söyleniş özelliğine dilin ve ses yolunun aldığı biçimlere göre değişik özellikler gösterir. Şimdi bu özellikleri aşağıdaki tabloda inceleyelim.

Ünlü Uyumları
Türkçede 2 çeşit ünlü uyumu vardır:
1. Büyük Ünlü Uyumu
Türkçe bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalınsa (a ı o u) sonraki hecelerin ünlüsü de kalın (a ı o u); ilk hecedeki ünlü inceyse (e i ö ü) sonraki ünlüler de ince (e i ö ü) olur. Bu özelliğe “Büyük Ünlü Uyumu” denir.
yaş – lı – lar (kalın-kalın-kalın) yaz – dır – mak (kalın-kalın-kalın) baş – lan – gıç (kalın-kalın-kalın) gü – neş – li (ince-ince-ince) ses – siz – lik (ince-ince-ince) bi – lim – sel (ince-ince-ince) Not: Türkçe bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymak zorundadır. Bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymuyorsa büyük olasılıkla Türkçe değildir.
ma-ka-le mo-bil-ya mek-tup te-le-viz-yon
Türkçe olduğu halde sonradan değişime uğrayarak büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır.
elma (alma) helva (halva) anne (ana) kardeş (kardaş karındaş)
Not: Ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğrar. Ancak bazı ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğramaz. Bu ekler şunlardır:
-yor biliyor -ki yoldaki -ken oynarken -leyin akşamleyin -daş meslektaş -(ı)mtırak yeşilimtırak -gil dayımgil 2. Küçük Ünlü Uyumu
Ünlülerin düzlük – yuvarlaklık darlık – genişlik bakımından uygunluğudur. Bu kurala göre;
  • Türkçede düz ünlülerden (a e ı i) sonra düz ünlüler (a e ı i) gelir.
  • Yuvarlak ünlülerden (o ö u ü) sonra ya düz-geniş ünlüler (a e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u ü) gelir.
Küçük ünlü uyumu aranırken heceler bir önceki heceye göre değerlendirilir.
do – ğal – lık
“doğallık” sözcüğünde “yuvarlak”tan sonra “düz-geniş” “düz-geniş”ten sonra “düz-dar” ünlü gelmiştir ve bu sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.
ba – rış (düz düz) ke – sin – lik (düz düz düz) ku – lak (yuvarlak düz-geniş) göz – lem (yuvarlak düz-geniş) zor – luk (yuvarlak dar-yuvarlak) Not: Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler genellikle Türkçe değildir.
teknoloji şoför salon horoz patron
Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uy-mayan sözcükler de vardır.
tavuk çamur armut avuç yağmur
Ünsüzlerin Özellikleri
Ünsüzler ses yolunda boğumlanarak çıkan seslerdir. Bunlar ünlülerle birleşmedikçe okunamaz. Türkçede 21 tane ünsüz harf vardır: b c ç d f g ğ h j k I m n p r s ş t v y z
Şimdi ünsüzlerin özelliklerini aşağıdaki tabloda inceleyelim.

Not: Türkçe bir sözcük “b c d g” ünsüzleriyle bitmez. Yabancı dilden alınan sözcükler bu kurala uydurularak dilimizdeki yerini almıştır.
Yabancı dildeki durumu Türkçedeki kullanımı serab serap muhtaç muhtaç derd dert aheng ahenk Not: Türkçe sözcüklerin “b c d g” ünsüzleriyle bitmemesi kuralı karışıklığa yol açmaması için bazı sözcüklerde uygulanmamıştır.
saç (baş derisini kaplayan kıllar) sac (yassı demir çelik ürünü) haç (Hıristiyanlığın sembolü) hac (İslam’ın şartlarından biri) Ses Olayları
Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi Uyumu)
Sert ünsüzlerden biriyle (f s t k ç ş h p) biten bir sözcükten sonra yumuşak ünsüzle “c d g” başlayan bir ek gelirse ekin başındaki yumuşak ünsüzler “ç t k” şeklinde değişerek sertleşir.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz benzeşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
balık-cı balıkçı kitap-cı kitapçı sert-ce sertçe sınıf-da sınıfta uçak-dan uçaktan yürümüş-dü yürümüştü beklet-di bekletti 1975’de 1975’te seç-gin seçkin konuş-gan konuşkan Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)
Süreksiz sert ünsüzlerden biriyle (p ç t k) biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek gelirse süreksiz sert ünsüzler yumuşayarak “b c d g ğ”ye dönüşür.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz yumuşaması”ndan sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
hesap – ı hesabı uçak – a uçağa amaç – ım amacım dert-i derdi kalp – i kalbi ahenk – i ahengi ayak -ı ayağı Not: Tek heceli sözcüklerin bazılarında yumuşama olmaz.
suç – u et -i tek -i top – u at-ı
Özel adlarda yazarken yumuşama olmaz konuşurken olur.
Sinop’a Çınarcık’ın Susurluk’a Burak’ın
Bazı yabancı sözcüklerde yumuşama olmaz.
hukuk – u hürriyet – i edebiyat -ı dikkat – i paket – i evrak -ı davet – i merak – ım sıhhat – i semt – i
Bazı türemiş sözcüklerde yumuşama olmaz.
yazıt -ı karşıt -ı yanıt -ı özet – i anıt -ı
Ses Düşmesi (Hece Düşmesi)
a. Ünlü Düşmesi
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecesindeki dar ünlüsünü düşürür.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü düşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
kar(ı)n – ı karnı boy(u)n – um boynum keş(i)f – i keşfi bur(u)n – u burnu şeh(i)r – e şehre as(ı)l -ı aslı buy(u)r – un buyrun zih(i)n – im zihnim gön(ü)l – üm gönlüm Not:İkilemelerde ses düşmesi olayı olmaz.
burun buruna omuz omuza göğüs göğüse şehirden şehire gönülden gönüle
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan her sözcükte ve özel adlarda düşme olmaz.
seçim – e yapıt – ın biçim -i durum – a Emir’in arkadaşları ziyarete gelmiş. Kitabını Ufuk’a verdim. Bazı sözcükler türerken ünlü kaybına uğrar.
ay(ı)r -ı ayrı sıy(ı)r – ıl – mak sıyrılmak çev(i)r – il – mek çevrilmek kav(u)r – ul – mak kavrulmak iler(i) – le – mek ilerlemek kok(u) – la – mak koklamak oy(u)n – a – mak oynamak uy(u) – ku uyku İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcüklerle “olmak” ve “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulurken dar ünlü düşer.
sab(ı)r + etmek sabretmek kay(ı)t + olmak kaydolmak keş(i)f + etmek keşfetmek Bazı sözcüklerin birleşmesi sırasında ünlülerin düştüğü görülür.
kay(ı)n + ana kaynana cuma + (e)rtesi cumartesi kahv(e) + altı kahvaltı n(e) + için niçin sütl(ü) + aş sütlaç b. Ünsüz Düşmesi
Genellikle “k” ünsüzüyle biten bazı sözcükler “cık -cik -cuk -cük cek -cak -1″ eki aldığında “k” ünsüzü düşer.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz düşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
küçü(k) – cük küçücük küçü(k) -l küçül- büyü(k) – cek büyücek mini(k) – cik minicik alça(k) – çık alçacık alça(k) -l alçal- yükse(k) -l yüksel- seyre(k) -l seyrel- ufa(k) – l ufal- Ses Türemesi
a. Ünlü Türemesi:
“-cık -cik” eki alan bazı sözcüklerde ek ile sözcüğün arasında “a e ı i” ünlülerinin türediği görülür.
az – cık az(ı)cık bir – cik bir(i)cik genç – cik genc(e)cik dar – cık dar(a)cık Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü türemesi”nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
b. Ünsüz Türemesi
Bazı sözcüklerde “olmak” veya “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulduğunda ya da bu sözcüklere ünlü bir ek getirildiğinde ünsüz türemesi görülür.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz türemesi”nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
af + etmek af(f)etmek his + etmek his(s)etmek zan + etmek zan(n)etmek ret + etmek red(d)etmek hal + olmak hal(l)olmak his – im his(s)im zan – nımca zan(n)ımca hat – iniz hat(t)ınız hak – ım hak(k)ım sır – ını sır(r)ını Not: İki sessizin yan yana geldiği her sözcükte ünsüz türemesi olmayabilir.
süssüz sessiz hissiz… hisse madde elli belli… yollar ziller sollamak telli… Ünlü Daralması
Türkçede geniş ünlüyle (ae) biten bir sözcük “-yor” eki aldığında o sözcüğün geniş ünlüsünü “ı i u ü” ye çevirerek daraltır.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü daralma-sından sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
bilm(e) – yor bilm(i)yor ist(e) – yor ist(i)yor izl(e) – yor izl(i)yor sızl(a) – yor sızl(ı)yor suçl(a) – yor suçl(u)yor gözl(e) – yor gözl(ü)yor durm(a) – yor durm(u)yor verm(e) – yor verm(i)yor Not: Bazı kullanımlardaki iki ünsüz arasına giren yardımcı sesler ünlü daralmasını andırır. Bu kullanımlar ünlü daralması değildir.
biliyor duruyor geçiyor bakıyor atıyor yanıyor seziyor vuruyor üzüyor yüzüyor
Not: Türkçede “ye- de- ne” sözcüklerinin bazı kullanımlarında y kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olur. Bunların dışındaki sözcüklerde “y” kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmaz.
ye – y – ecek yiyecek ye – y – in yiyin de – y – ecek diyecek ne – y – e niye DOĞRU YANLIŞ ağlayacak ağlıyacak görmeyecek görmiyecek hatırlayacaksın hatırlıyacaksın inanmayacağım inanmıyacağım yakalayamadık yakalıyamadık anmayacağım anmıyacağım Ulama
Sözcüklerin sonundaki ünsüzlerin bir sonraki sözcüğün başındaki ünlülere ulanarak (bağlanarak) okunmasıdır.
Aşağıdaki dizelerde altı çizili bölümlerde ulama vardır.
Hep bülbül_öterdi bağımızda bahçemizde Ilık bir sonbahar_akşamında yüreğim_aşkınla dolu Bir hayal_için sürdüm_atımı ufuklara Yok_artık yaralı kalbimde sevgiden_eser Kapından_ağır_ağır geçtim_ey güzel Not: Arasında noktalama işareti bulunan sözcüklerde ulama yoktur.
Polis arabaları durdurdu. Gençlik insana her şeyi güzel gösterir. Leyla’yı rüyamda gördüm ağlıyordu. Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi
Dudak ünsüzlerinden “b” kendinden önceki “n”yi “m”ye dönüştürür.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin “dudak ünsüzlerinin benzeşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
sakla(n)baç sakla(m)baç dola(n)baç dola(m)baç te(n)bel te(m)bel pe(n)be pe(m)be a(n)bar a(m)bar ka(n)bur ka(m)bur ca(n)baz ca(m)baz ta(n)bur ta(m)bur Not: Özel adlarda ve bileşik sözcüklerde dudak ünsüzleri benzeşmesi kuralı uygulanmaz.
İstanbul Safranbolu… onbaşı binbaşı sonbahar külhanbeyi günbatımı…
Kaynaştırma Ünsüzleri (Koruyucu Ünsüzler)
Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmadığından ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına “y ş s n” kaynaştırma ünsüzlerinden biri girer.
Aşağıda birinci bölümde verilen sözcüklerin kaynaştırma ünsüzü eklendikten sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
mağaza – a mağaza – y – a (durum ekinden önce) anne – i anne – s – i (iyelik ekinden önce) kedi – in kedi – n – in (tamlayan ekinden önce) çanta – ı çanta – y – ı (durum ekinden önce) yedi – er yedi – ş – er (üleştirme sıfatı ekinden önce) kapının kolu – a kapının kolu – n – a (iyelik ekinden sonra gelen durum ekinden önce) Not: Aşağıdaki sözcüklerde kaynaştırma ünsüzü yoktur.
beş – er altmış – ar yetmiş – er senin kolun – a Ünlüyle biten bir sözcüğe “idi imiş ise” ekeylemleri “ile” sözcüğü ve “iken” bağ-fiil eki birleşik yazıldığı zaman araya “y” koruyucu ünsüzü girer ve bunların başındaki “i” sesleri düşer.
araba – y – (i) – di arabaydı yaya -y – (i) – mlş yayaymış burda – y – (i) – se burdaysa maşa -y – (i) – le maşayla işte – y – (i) – ken işteyken tatilde -y-(i)- di tatildeydi


elif isimli Üye şimdilik offline konumundadır  





Hızlı Cevap

Doğrulama Sorusu
Mesajınız:
Yazı şeklini sil
Kalın
Eğik yazı
Altı çizik

Grafik ekle
Alıntı yap [QUOTE]
 
Alanı Küçült
Alanı Büyült

Seçenekler
Stil


Ses ile ilgili kısa bilgiler

Ses ile ilgili kısa bilgiler konusu, LakLak Bölümü / Soru Cevap forumunda tartışılıyor.


Konu etiketleri: ses hakkinda bilgi kisa, ses ili ilgilikisabilgiler, ses hakkında kısa bilgi, ses ile ilgili özet kısa,

Benzer Konular

Konu Konuyu Başlatan Forum Cevap Son Mesaj
Uzay hakkında kısa bilgiler Я Soru Cevap 431 24-04-2017 08:37
Atatürk Hayatından Kısa ve Öz Bilgiler Я Ulu Önderimiz M.Kemal Atatürk 2 24-10-2013 05:39
Gezegenimiz Dünya ile ilgili Kısa Bilgiler elif Soru Cevap 0 19-04-2013 08:37
uzay ile ilgili kısa ve öz bilgiler Kayıtsız Üye Soru Cevap 2 16-03-2013 06:23
bayramlarımız hakkında kısa bilgiler Kayıtsız Üye Soru Cevap 1 13-02-2012 05:21

Üye olmadan soru sorabilirsiniz!

Bütün Zaman Ayarları WEZ +4 olarak düzenlenmiştir. Saat şuan 06:04 .


Powered by vBulletin® Version 3.8.7
Copyright ©2000 - 2017, Jelsoft Enterprises Ltd.
SEO by vBSEO 3.5.2 ©2010, Crawlability, Inc.
Web Stats