bakimliyiz
Sponsor Reklamlar
Geri git   Bakimliyiz.Com > GENEL KÜLTÜR > Eğitim ve Öğretim > Türkçe ve Edebiyat

Kadın Portalı Kayıt Ol İletişim Forumları Okundu Kabul Et
Alt 25-06-2009, 02:34   #1 (permalink)
 
elif - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
 
Standart Türkçenin Ses Özellikeri Nelerdir?

Türkçenin Ses Özellikeri Nelerdir?

1. Türkçeyi diğer dillerden ayıran özelliklerin başında ses uyumları gelir. Türkçede dört çeşit ses uyumu vardır:
a) Büyük ünlü uyumu (Kalınlık-incelik artlık-önlük uyumu)
Kelimedeki ünlülerin artlık-önlük (kalınlık-incelik) bakımından gösterdiği uyumdur. Türkçe kelimelerde art (kalın) ünlü (a ı o u) taşıyan heceleri art ünlülü; ön (ince) ünlü (e i ö ü) taşıyan heceleri de ön ünlülü heceler takip eder: anlayışınızdan soyunuz; sevgisiyle güzelliğinizden.
Örneklere dikkat edilirse Türkçe bir kelimedeki ünlülerin hepsi ya art ya ön olmaktadır. Bu sebeple Türkçe kelimeler art sıradan ünlü taşıyan kelimeler ve ön sıradan ünlü taşıyan kelimeler olmak üzere iki gruba ayrılır. Art sıradan ünlü taşıyan kelimelere art ünlülü; ön sıradan ünlü taşıyan kelimelere ön ünlülü ekler gelmesi bu uyum sebebiyledir: ordu-lar yiğit-ler; sor-gu bil-gi.
Türkçede artlık-önlük uyumu her devir ve her sahada çok sağlam olduğu hâlde aşağıda sıralanan bazı istisnaları vardır:
·Aslî şekilleri artlık-önlük uyumuna uyduğu hâlde çeşitli ses olaylarıyla uyum dışında kalan kelimeler: elma < alma anne < ana dahi <takı hani < kanı hangi < kangı inanmak < ınanmak kardeş < karındaş şişman < şışman.
·-daş -ken -ki -layın /-leyin -mtırak -yor ekleri : dindaş azken çokken iyiyken yoldaki onunki akşamleyin sabahleyin yeşilimtırak biliyor.
b) Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu)
Türkçe kelimelerdeki ünlülerin düzlük-yuvarlaklık bakımından gösterdiği uyumdur.
Düzlük uyumu: Kelimenin ilk hecesindeki düz ünlüyü (a ı / e i) son*raki hecede düz ünlü takip eder: açık sıcak; sevgi ince.
a → a ı e → e i ı → ı a i → i e
Yuvarlaklık uyumu: Kelimenin ilk hecesindeki yuvarlak ünlüleri (o u ö ü) sonraki hecede dar yuvarlak (u / ü) veya düz geniş ünlülü heceler (a / e) takip eder: oduncular unutulmayanlar gözlerin gülümse.
o → u a ö → ü e u → u a ü → ü e
Açıklamaya dikkat edilirse o ve ö ünlülerinin kelimenin sadece ilk he*cesinde bulunabileceği anlaşılır.
Özellikle dudak ve diş-dudak ünsüzleri (b m p f v) avuç çamur karpuz kavun kavurma yağmur gibi örneklerde de görüldüğü gibi yuvarlaklaşmaya sebep olurlar. Bu uyum kalınlık-incelik uyumu kadar sağlam değildir. Anadolu ağızlarında bu gibi kelimeler düzlük - yuvarlaklık uyumuna uydurulur: avıç çamır karpız kavın kavırma yağmır.
Uyarı: Türkçe kelimelerde a ı düz ünlülerinden sonra e i düz ünlüleri; o u yuvarlak ünlülerinden sonra ö ü yuvarlak ünlüleri gelemez. “Anne elma gibi kelimeler kalınlık-incelik uyumuna uymaz ama düzlük-yuvarlaklık uyu*muna uyar.” açıklaması yanlıştır.
Ünlü uyumlarında bir ünlü kendinden bir önceki ünlüye uymaktadır. Meselâ sormadı kelimesinde o’dan sonra a’nın gelmesi yuvarlaklık uyumuyla; a’dan sonra ı’nın gelmesi düzlük uyumuyla ilgilidir.
Birleşik kelimelerde ünlü uyumları aranmaz: delikanlı gecekondu Bakırköy demirbaş hanımeli yelkovan.
c) Ünsüz uyumu
Türkçe kelimelerde tonlu (sedalı) ünsüzler (b c d g ğ j l m n r v y z) tonlu ünsüzlerle; tonsuz (sedasız) ünsüzler (ç f h k p s ş t) tonsuz ünsüzlerle yan yana gelebilir. Buna ünsüz uyumu veya ünsüz benzeşmesi denir. Örnek: aş-çı at-kı iş-çi taş-tan Türk-çe.
d) Ünlü-ünsüz uyumu
Türkçe kelimelerde art damak ünsüzlerinin art (kalın) ünlülerle (a ı o u); ön damak ünsüzlerinin ön (ince) ünlülerle (e i ö ü) aynı hecede bulunmasından ortaya çıkan bir uyumdur. Yani a ı o u ünlüleri g k ĺ ünsüzleriyle; e i ö ü ünlüleri ġ k l ünsüzleriyle aynı hecede bulunmazlar. Bozgun kuzgun ka rağı tat; rüntü gezi neşlik kelimelerinin söylenişine dikkat edilirse g ğ k l seslerinin buradaki örneklerde aynı sesler olmadığı sezilebilir.
2. Türkçede o ö ünlüleri (-yor eki dışında) sadece ilk hecede bulunur. İlk hece dışında o ö sesleri olan kelimeler yabancı asıllıdır: balkon biyografi fizyoloji konsol konsültasyon monitör otomobil profesör traktör.
3. Türkçede uzun ünlü yoktur. İçinde uzun ünlü bulunan kelimeler yabancı asıllıdır: câhil mâvi millî nâhoş perîşân şâir târîh vazîfe.
Bazı ses olaylarıyla ortaya çıkan â < ağa âbi < ağabey pekî < pek iyi ile vârolmak yârın kelimeleri istisnadır.
4. İnce a ve ince l sesleri yoktur: harften hakikate saati sıhhatli şefkâtini; alkollâ hayâl normalde plân. Örneklere dikkat edilirse kelimelere getirilen eklerin ünlü uyumuna uymadığı görülür.
5. Arapçadaki ayın ve hemze sesleri Türkçede olmadığı için bunlar söylenmez düşürülür. Bu seslerden önce ünlü olması durumunda ünlü uzun okunur: bāzen mānā mēmur şāirtēsir yâni. Arapçadan alınan kelimelerdeki ayın ve hemze kesme işaretiyle gösterilir. Ancak anlam karışıklığı olmayacak kelimelerde bunların kesmeyle yazılmasından -son zamanlarda- vazgeçilmiştir: san’at ma’nâ meb’ûs me’mûr neş’e te’sîr te’sîs > sanat mana mebus memur neşe tesir tesis.
6. Dilimizde iki ünlü yan yana gelmediği için ünlüyle biten kelimeler ünlüyle başlayan ekler aldığı zaman araya y koruyucu ünsüzü girer: iki - y - e soru - y - u bekle - y - en söyle - y –ecek.
Yan yana iki ünlünün bulunduğu kelimeler alınmadır: aile ait fail fiil muamele şair şiir reis vb. gibi.
7. Türkçe bir hecede ancak bir ünlü bulunur. Aynı hecede iki ünlünün bulunduğu kelimeler alınmadır: kau-çuk kua-för koo-peratif sua-re.
8. Kelime kökünde ikiz ünsüz (şedde) yan yana bulunmaz: dikkat himmet şedde bakkalkkan millet teşekkür.
Anne (<ana) belli bellemek elli (<elig) kelimeleri istisnadır.
9. Kelime kökünde ikiden fazla ünsüz yan yana gelmez: Elektrik kontrol quartz sfenks strateji thyssen...gibi kelimeler batı kaynaklı dillerden alınmadır. Türkçe sertlik gibi örneklerde yan yana gelen üç ünsüzden ikisinin kelime köküne üçüncüsünün eke ait olduğuna dikkat ediniz.
10. Türkçe heceler ve kelimeler iki ünsüzle başlamaz: blok bravo grup klâsik kral kontrat spor stop stres plâj program tren...gibi kelimeler başka dillerden alınmadır. Ağızlarda bu iki ünsüz arasında bir ünlü türetilir: kıral sipor tiren...
11. Türkçede kelime başında c ğ l m n ñ r z sesleri bulunmaz. Çocuk dili kelimeleriyle (cici mama meme ninni...) nine ve ne ile ne’denyapılan kelimeler (nasıl (<ne asıl) ne neden nere nereden nereye nice niçin nine nitelik kelimeleri istisna oluşturur.
Alınma kelimelere örnekler: cam can cehennem lâf limonata lira makine marul metal naylon nohut numara reçel romantik rol vakum vaziyet vazo zaman zarar zor zeytin.
12. Türkçe kelimelerin sonunda b c d g ünsüzleri bulunmaz. Alıntı kelimelerdeki bu sesler sert karşılıkları olan p ç t k ünsüzlerine çevrilir: Ahenk (< âheng) fert (< ferd) ihraç (< ihrâc) kitap (< kitâb) kalp (<kalb) levent (< levend).
Kelimenin ünlüyle başlayan bir ek alması hâlinde sert ünsüzler yumuşayarak eski şekline döner: ihtiyâc > ihtiyaç > ihtiyacı; mektûb > mektup > mektuba reng > renk > rengi gibi.
Ad sac od öd gibi kelimeler istisnadır.
13. Türkçede f h j v sesleri bulunmaz: Fal film filiz fizik; hakikat hamur havlu jeton jüri pijama plâj; vicdan vida gibi kelimeler alınmadır. Yabancı dillerden alınan kelimelerde görülen j sesi halk ağzında c olarak söylenir. Türkçe kelimelerdeki v sesi ya b’den ya g/ğ’dan değişmiştir ya da vur- örneğinde olduğu gibi türemiştir: öfke (<öbke) yufka (< yubka);dahi (< takı) han (< kan) hatun (< katun) hani (< kanı); ev (< eb) var- (< bar-) ver- (< bir) döv- (< döğ-) vur- (<ur-) ev (< eb).
14. Hece ve kelime sonunda aşağıdaki ünsüz çiftleri dışında ünsüz grupları bulunmaz:
-lç -lk -lp -lt: ölç; ilk kalk; alp kulp; alt bunalt salt.
-nç -nk -nt: dinç genç gülünç sevinç; denk; ant kunt.
-rç -rk -rp -rs -rt: sürç burç; bark görk Türk; sarp serp; sars pars ters;art kart kurt ört yırt yurtyoğurt.
-st: ast üst.
Aşk arş çift disk felç film fötr harf lüks misk modernizm popülizm risk şevk tolerans gibi kelimeler Türkçenin bu ses özelliğine uymayan alınma kelimelerdir.
Arapçadan ve batı dillerinden alınan kelimelerden bu ses özelliğine uymayanlar araya bir ünlü getirilmek suretiyle Türkçeye uydurulmuştur. Bunlara ünlüyle başlayan bir ek veya kelime gelirse türetilen ünlüler düşer: akıl (< akl) - aklı fikir (<fikr) - fikre ömür (<ömr) - ömrü seyir (<seyr) - seyret- şükür (< şükr) - şükretmek; film (< film) lüküs (< lüks) moderin (< modern).
15. I ünlüsü Türkçeye özgüdür. Batı dillerinin pek çoğunda Arapçada ve Farsçada ı yoktur: Çıkış ılık sıcak yıldırım yıldız gibi kelimeler Türkçedir.
16. Tabiat taklidi kelimeler için ses özellikleri açısından herhangi bir sınırlama yoktur. Bunlar hangi sesle başlarsa başlasın içinde hangi ses bulunursa bulunsun Türkçe kabul edilir: dank fıs fıs fingirti fiskos fokurtu hışırtı hoppala horultu lak lak lıkır lıkır melemek miyavlamak oh öf püf püfür püfür rap rap şırıl şırıl vıdı vıdı vızır vızır zırıl zırıl zonklamak.
17. Çocuk dili kelimelerinde de ses özellikleri aranmaz: baba bibi cici dede lala kaka nene mama meme...
Türkçeye diğer dillerden giren kelimelerin pek çoğu bu ses özelliklerinden birine veya birkaçına uymaz. Dolayısıyla Türkçenin ses özelliklerini bilenler sözlüğe bakmadan kelimenin Türkçe olup olmadığını (tesadüfen uyanlar dışında) kolaylıkla anlayabilirler. Aşağıdaki kelimeler karşılarında sıralanan sebeplerden dolayı Türkçe değildir:
Vilâyet : 1. Ünlü uyumu yok.
2. â uzun ünlüsü var.
3. v sesi var.
Monitör : 1. Başta m sesi var.
2. Ünlü uyumu yok.
3. İlk heceden sonra ö sesi gelmiştir.
Heyecân: 1. h sesi var.
2. Ünlü uyumu yok.
3. Uzun ünlü var.
Mürâcaat :1. Ünlü uyumu yok.
2. Başta m sesi var.
3. İki ünlü yan yana gelmiştir.
4. Uzun ünlü var.
Teşekkür :1. Düzlük - yuvarlaklık uyumu yok.
2. İkiz ünsüz var.


elif isimli Üye şimdilik offline konumundadır  





Hızlı Cevap

Doğrulama Sorusu
Mesajınız:
Yazı şeklini sil
Kalın
Eğik yazı
Altı çizik

Grafik ekle
Alıntı yap [QUOTE]
 
Alanı Küçült
Alanı Büyült

Seçenekler
Stil


Türkçenin Ses Özellikeri Nelerdir?

Türkçenin Ses Özellikeri Nelerdir? konusu, Eğitim ve Öğretim / Türkçe ve Edebiyat forumunda tartışılıyor.



Benzer Konular

Konu Konuyu Başlatan Forum Cevap Son Mesaj
Antioksidanlar nelerdir? mormavi Sağlığımız 0 19-06-2009 10:13
Allahın 99 adı Nelerdir? elif Dini Bilgiler 5 05-05-2009 03:21
En sık alerjenler nelerdir? Bkmlyz Allerji ve Alerji Çeşitleri 0 03-05-2009 10:33
Tik bozuklukları nelerdir? Bkmlyz Psikoloji 0 06-07-2008 01:14
Tik Bozuklukları Nelerdir? gizem Psikoloji 0 27-06-2008 03:44

Üye olmadan soru sorabilirsiniz!

Bütün Zaman Ayarları WEZ +4 olarak düzenlenmiştir. Saat şuan 08:00 .


Powered by vBulletin® Version 3.8.7
Copyright ©2000 - 2017, Jelsoft Enterprises Ltd.
SEO by vBSEO 3.5.2 ©2010, Crawlability, Inc.
Web Stats